Vorig jaar, tijdens een etentje rond kerstdag bij familie, lag er op de tafel het boek “Ondergang”, oftewel Collapse in de originele Engelse uitgave. Een boek van Jared Diamond die zich de vraag stelt waarom sommige beschavingen – de meeste eigenlijk – uitsterven. De Maya’s zijn verdwenen, het rijk van de farao’s is allang niet meer wat het was, evenals dat van de Romeinen en op Paaseiland zie je op een vandaag totaal verlaten eiland ook hoe daar ooit een beschaving zich ontwikkelde. Wat zijn hier de oorzaken van en kunnen we hier iets uit leren nu Europa, weliswaar vreedzaam, op haar grondvesten davert en het wereldtoneel van de economie zich steeds meer in het Oosten bevindt?

Ik las Ondergang tot vandaag nog niet, omdat ik eerst wat onderzoek deed naar die Jared Diamond en tot de vaststelling kwam dat hij eerder, in 1997, een boek publiceerde dat op dezelfde vraag een antwoord zocht. Guns, Germs en Steel, in het Nederlands vertaald als Zwaarden, paarden en ziektekiemen, won in 1998 de Pulitzerprijs. Het was mij ontgaan en dus ontdekte ik dit boek 12 jaar later. Omdat nieuwe essays van bejubelde schrijvers soms een commerciële doorslag zijn van het eerdere originele werk, nam ik dus het boek over de zwaarden, de paarden en de ziektekiemen ter hand. Fascinerend, zo bleek. Misschien is Ondergang dat ook, maar dat moet ik nog ontdekken.

Diamond is een Amerikaanse professor in geografie en fysiologie en een boeiend verteller. Je vindt trouwens gemakkelijk lezingen van hem op Youtube. De moeite waard. De these van Diamond over de ondergang van beschavingen is dat deze het gevolg is van het onzorgvuldig omspringen met onze natuurlijke grondstoffen. Paaseiland is vandaag een desolate plek omdat men er tot de laatste boom alles omkapte en aldus geen hout meer voorhanden had om vuur te maken, en huizen en boten te bouwen. Dat laatste was voor een klein eilandje in een archipel essentieel voor de overleving van haar samenleving. De parallel naar onze actuele discussie over hernieuwbare energie is snel gemaakt.

In Guns, Germs en Steel, die ik trouwens voor het eerst via Kindle op mijn Ipad lees, krijg ik een antwoord op een bijzonder interessante vraag die ik me nooit eerder stelde: Waarom ontdekte Columbus Amerika en de Indianen niet Europa? Blijkt dat één van de redenen heel eenvoudig terug te brengen is naar de oriëntatie van ons continent. Europa, en bij uitbreiding Eurazië, is een continent dat vooral Oost-West georiënteerd is en Amerika is een Noord-Zuid georiënteerd continent. Hierdoor is ons klimaat meer homogeen en kan de fauna en flora zich gemakkelijker ontwikkelen en verspreiden. Plant en dier worden gemakkelijker gedomesticeerd en zorgen ervoor dat Eurazië een natuurlijk voordeel heeft voor het ontwikkelen van een samenleving. Het paard speelde daarbij een cruciale rol. Als gedomesticeerd dier zorgde het paard ervoor dat de mens in Europa sneller leerde ijzererts ontginnen en metaal bewerken. In de landbouw plaatsten we immers een ploeg achter het beest en om ten strijde te trekken met een paard, bleek het zwaard het meest ideale wapen. Diamond vertelt het op een meeslepende wijze. Ik leer dat ik nog veel kan leren als ik me vooral de meest voor de hand liggende dingen afvraag zoals waarom Columbus voor liep op de Indianen.

Het boek is ook een lesje in nederigheid. Wij, blanke westerlingen, werden niet gezegend met bijzondere genen waardoor we slimmer waren dan de rest van de wereld en aldus als eerste de wereld konden veroveren. Het was gewoon de natuur die ons een voordeel gaf. Ook al vertelt het boek niet hoe we met de economische verschuiving naar het Oosten moeten omgaan, het boek helpt ons toch enig perspectief te plaatsen bij onze plaats in de geschiedenis.

Guns, Germs & Steel of Zwaarden, Paarden en Ziektekiemen is een aanrader. En misschien toch ook Ondergang, maar dat vertel ik u later nog wel.

Guns, Germs & Steel: The fates of human societies werd uitgegeven bij W. W. Norton & Company in 1997.

Terug naar het overzicht van boeken uitgelezen